Operatie Keystone; SAS-soldaten sneuvelen door eigen vuur rond Putten in 1945

VELUWE Op de plaats waar ooit een schaapskooi heeft gestaan bij boerderij Renselaar aan de Beulekampersteeg tussen Nijkerk en Putten staat onopvallend tussen het groen een stenen paaltje met de initialen MT. Dit paaltje markeert de plek waar op 17 april 1945 Martine Tyson dodelijk werd geraakt. Niet ver van het paaltje duikt een ander paaltje op met de initialen AE. Alfred Ronald Edwards overlijdt tijdens zijn wacht door ‘eigen vuur’. Beide soldaten maakten deel uit van het Britse Special Air Service die in dit gebied Operatie Keystone uitvoerde.

Door Elly Hazeleger

Het draaiboek van Operatie Keystone werd wekenlang bekeken en bijgeschaafd al naar gelang de plannen van de Canadezen, die nog niet vaststonden. Eind maart 1945 werd het programma meer definitief en in de nacht van 3 april werd een SAS team gedropt boven de Veluwe, op de Appelsche Heide. Hier werden ze opgewacht door de verzetsgroep van Jan van den Broek uit Voorthuizen om voorbereidingen te treffen in aanloop naar Operatie Keystone.

Cruciaal in Operatie Keystone was de samenwerking met de plaatselijke verzetsgroepen. Zij kenden de omgeving en wisten waar de troepen naartoe verplaatst werden. Om de opmars van de Canadezen te bespoedigen, moesten bruggen bijvoorbeeld over het Apeldoorns Kanaal, veilig gesteld worden. De verzetsgroepen kregen opdracht telefoonlijnen te saboteren en dropzones te vrijwaren. Op de Appelsche Heide werd in 1945 naar schatting veertig ton aan wapens, sabotagemateriaal, sigaretten en medicijnen gedropt. Verder kregen zij de opdracht afgeworpen containers te verzamelen en gidsen voor de SAS teams te regelen.

KLEMENTBRUG

In de nacht van 11 april ging de langverwachte Operatie Keystone van start. Canadese troepen hadden het plan om bij Gorssel de IJssel over te steken en SAS teams vanuit Engeland sprongen boven de Veluwe. Niet alle SAS teams konden gedropt worden. Door omstandigheden op de grond konden geen seinen worden gegeven en cirkelden de vliegtuigen boven de landingszone, waarop zij weer terugkeerden naar Engeland. Een groep van zeventien man sprong die nacht wel en werd opgewacht door een verzetsgroep uit Voorthuizen en Soest. Nadat al het afgeworpen materiaal was verzameld, zetten ze hun eerste basiskamp op bij de schaapskooi van boerderij Malenstein aan de Pasdijk in Putten. Ook een nieuwe poging tot het droppen van een SAS team en drie Jeeps mislukte, doordat de vliegtuigen werden opgewacht door Duitsers. Besloten werd geen nieuwe poging meer te organiseren. 

Het SAS team, onder leiding van majoor Henry Carey Druce, sloot zich aan bij de Canadezen. Hierdoor kwam de verantwoordelijkheid voor het bewaken van de bruggen over het Apeldoorns Kanaal uitsluitend bij de verzetsgroepen te liggen. De opmars van de Canadezen stagneerde, omdat de genie een pontonbrug moest bouwen over de IJssel bij Wilp. De verzetsgroepen lagen verstopt aan de oevers, maar werden door Duitsers ontdekt in een schuur bij de Klementbrug (Olstbrug). Dit leidde tot een bloedbad waarbij twaalf mensen werden neergeschoten. Het woonhuis, de schuur en de brug werden tot ontploffing gebracht.

SCHAAPSKOOI

De groep die zich schuilhield in de schaapskooi, onder leiding van kapitein Richard Holland, werd opgesplitst en ging over tot sabotagehandelingen in de omgeving. In de nacht van 14 april vond het, eerder in dit katern beschreven, fatale treffen plaats tussen een SAS-team, onder leiding van sergeant-majoor Ellis, en de groep van verzetsman Jan van den Broek, die elkaar aanzagen voor Duitsers. Daarbij raakten zowel Van den Broek als soldaat John Keeble dodelijk gewond. 

Kapitein Holland vertrok met de hele eenheid een kilometer verderop naar de schaapskooi van boerderij Renselaar op landgoed Gerven. Van daaruit werden verschillende sabotageacties uitgevoerd. Na terugkomst in het basiskamp in de schaapskooi schoot een ander lid van het team tijdens het schoonmaken van zijn wapen per ongeluk Martine Tyson dood. 

Later op de dag gaf kapitein Holland de coördinaten van zijn verblijfplaats en die van de Duitsers door en vroeg een Canadese patrouille om de weg van Nijkerk naar Harderwijk af te sluiten. Terwijl hij in afwachting hiervan was, werd het basiskamp bij de schaapskooi die avond beschoten door artillerie. Soldaat Ron Edwards die wachtdienst had, werd dodelijk getroffen. Waarschijnlijk zijn de coördinaten verwisseld waardoor de Canadezen het basiskamp bij de schaapskooi van het SAS team beschoten. 

De volgende dag bereikte majoor Druce met zijn team de schaapskooi. De dag erna kregen Holland en Druce opdracht naar Nijmegen te komen.

EIGEN VUUR

Daarmee was Operatie Keystone afgerond. Tragisch is dat het SAS team dat op de Appelsche Heide was afgeworpen en actief was tussen Nijkerk, Putten en Voorthuizen drie mannen verloor. Alle drie door eigen vuur.