Per ongeluk bonte vogels: leukisme, een genetische afwijking met leuk effect
14 februari 2025 om 17:00 DierenBARNEVELD Hoe kleurrijk de vogelwereld ook is, soms maakt de natuur het nog bonter door normaal gesproken donkere vogels lichte of zelfs witte veren mee te geven. Uiterst zeldzaam zijn albino’s, iets algemener zijn leucistische vogels, waarvan onlangs een voorbeeld de krant haalde.
In de achtertuinen van de Van de Bleekstraat in Terschuur vliegt sinds oktober een vreemde vogel rond: donkerbruin met wit, zo groot als een merel, maar heel anders. Rinus en Beppy van de Glind komen er niet uit en besluiten het bij de krant na te vragen. BDU-vogeldeskundige Louis van Oort komt met de oplossing: een leucistische merel.
Tijdens de vorming van een nieuwe generatie planten, dieren of mensen kan er van alles misgaan, denk aan genetische mutaties. De meeste van deze foutjes zijn in meerdere of mindere mate schadelijk. Leucisme, of beter ‘levkisme’, is ook zo’n geval: het getroffen dier heeft er op zich geen last van, alleen is de bedoelde schutkleur minder effectief, waardoor het kwetsbaar is voor roofdieren dan wel minder succesvol in de jacht.
HUIDPIGMENT
Het woord ‘leukisme’ komt uit het Grieks, spreek uit als ‘levkós’, dat ‘wit’ betekent. Dieren met deze afwijking hebben minder huidpigment dan normaal. Het kan voorkomen bij vissen, reptielen, vogels, zoogdieren en mensen. Rassenfokkers zijn er blij mee, zie de vele (half)witte koikarpers, kippen of konijnen. In het beroemde boek Moby Dick wordt een walvisvaarder geramd door een witte potvis.
Als ze niet alleen volledig wit zijn, maar ook rode ogen hebben en gevoelig zijn voor zonlicht, dan heb je te maken met albino’s; een zwarte man heeft dan geelwit haar en een nog blekere huid dan een Westers bleekgezicht. Maar zoals gezegd zijn zulke ‘witte raven’ erg zeldzaam. De meeste leukisten zijn niet helemaal wit.
In mijn eigen tuin tussen Voorthuizen en Stroe zit al een tijdje een merelvrouwtje met één witte vleugelveer; of dit ‘leukisme’ mag heten is de vraag, maar de Terschuurse vogel is duidelijk. Hetzelfde geldt voor een (iets minder witte) mannetjesmerel waarvan een familielid uit Barneveld me begin december een foto stuurde. Waarschijnlijk komen beide vogels niet uit hetzelfde nest, gezien de afstand. Ook kraaien kunnen er wat van. In augustus fotografeerde Jan van den Brink in Stroe een bonte kauw en zelf zag ik meer dan eens een zwarte kraai met wat witte veren, onder andere rond Ederveen (2022) en Voorthuizen (2024). Bij Lunteren zag ik in oktober 2021 op dezelfde dag langs de Tienminutenweg én langs de Engweg een houtduif met deels witte vleugels. Navraag bij vogelaars in de regio leverde niet meer waarnemingen op, waardoor de prangende vraag of het dezelfde vogel betrof of niet, niet kon worden beantwoord. Tja, in de natuur blijven er altijd raadsels bestaan.
BLEKER
Soms heeft een vogel met leukisme (wat eigenlijk een verzamelbegrip is) geen witte veren maar zijn alle veren bleker dan gewoon. Een mooi voorbeeld was een kauw in Veenendaal in 2020. Het bijzonderste geval maakte ik echter mee toen vorige winter in mijn eigen tuin een beest verscheen, iets groter dan een vink, witachtig maar met deels zwarte vleugels en staart. Het was een goudvink die beide kenmerken verenigde: witte én bleke veren. Voor het feit dat hij me toeliet hem al knoppen rovend op de foto te zetten had ik wel wat sierkersbloemen over…helaas heb ik de vogel later niet teruggezien.
Terug naar de Terschuurse merel. Het beest blijkt er nog regelmatig te zitten, vertellen Rinus en Beppy van de Glind ter plaatse. Alleen op dit moment even niet; samen met het zwarte mannetje zwerft het door de achtertuinen, waar weinig andere merels wonen. Beppy: ,,Hier is aardig wat beschutting, daar houden ze van, denk ik. Ze komen op het voer af, het bonte vrouwtje altijd op de grond.” Kleinkinderen Tygo en Yara bekijken zojuist genomen foto’s van de vogel, tot Yara door het achterraam de vogel weer ziet verschijnen, nu alleen. Even blijft het dier verscholen, dan komt het tevoorschijn om zijn bonte verenpak te laten bewonderen. ,,Ik hoop dat ze hier gaan broeden.” Beppy is nu al benieuwd hoe eventuele jongen er dan uit zullen zien.
